Cách kiểm tra máy tính và điện thoại có bị cài phần mềm gián điệp, nghe lén hay không

Phần mềm gián điệp là gì?

Phần mềm gián điệp (spyware) là chương trình chạy ngầm để thu thập thông tin như tin nhắn, mật khẩu, vị trí hoặc ghi âm, ghi hình mà người dùng không biết. Nó thường lọt vào máy qua file cài đặt lạ, link trong tin nhắn, ứng dụng giả mạo hoặc do người quen có quyền truy cập vật lý vào thiết bị cài lén.

Bài này chỉ hướng dẫn kiểm tra thiết bị của chính bạn. Không dùng các kỹ thuật này để xâm nhập thiết bị người khác.

Dấu hiệu đáng ngờ

• Pin tụt nhanh bất thường, máy nóng khi không dùng.
• Lượng dữ liệu 4G/5G tiêu hao nhiều dù bạn dùng ít.
• Xuất hiện ứng dụng lạ hoặc ứng dụng có tên mơ hồ như “Dịch vụ hệ thống”.
• Trình duyệt tự đổi trang chủ, quảng cáo bật ra liên tục.
• Đèn camera hoặc biểu tượng micro báo đang dùng khi bạn không mở ứng dụng nào (trên các máy có chỉ báo này).
• Tài khoản có thông báo đăng nhập từ nơi lạ.

Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ để kết luận; hãy xem xét cùng lúc nhiều dấu hiệu.

Kiểm tra trên Android

1. Vào Cài đặt > Ứng dụng và xem toàn bộ danh sách. Gỡ những app bạn không nhớ đã cài.
2. Kiểm tra quyền: trong phần quyền riêng tư của Cài đặt, xem app nào được dùng micro, camera, vị trí, đọc tin nhắn. Tên menu khác nhau tùy hãng máy (Samsung, Xiaomi, Oppo…).
3. Xem mục Trợ năng (Accessibility) và Ứng dụng quản trị thiết bị: app lạ được cấp quyền ở đây là dấu hiệu nguy hiểm. Thu hồi quyền rồi gỡ app.
4. Tắt tùy chọn cài app từ nguồn không rõ nếu đang bật.
5. Dùng Google Play Protect (trong Google Play) để quét thiết bị.

Kiểm tra trên iPhone

1. Vào Cài đặt > Cài đặt chung > Dung lượng iPhone để xem toàn bộ ứng dụng; xóa ứng dụng lạ.
2. Vào Cài đặt > Quyền riêng tư & Bảo mật để xem app nào dùng micro, camera, vị trí.
3. Kiểm tra mục VPN & Quản lý thiết bị (trong Cài đặt chung); nếu có hồ sơ cấu hình bạn không nhận ra, hãy xóa.
4. Vào phần Apple ID, xem danh sách thiết bị đăng nhập; đăng xuất thiết bị lạ.
5. Luôn cập nhật iOS bản mới nhất. Tránh jailbreak vì làm giảm khả năng bảo vệ của hệ thống.

Kiểm tra trên Windows

1. Mở Settings > Apps > Installed apps, sắp xếp theo ngày cài để tìm chương trình lạ.
2. Mở Task Manager (Ctrl + Shift + Esc), xem tiến trình dùng CPU hoặc mạng bất thường.
3. Vào Settings > Privacy & security để xem app nào được truy cập micro, camera, vị trí.
4. Mở Windows Security > Virus & threat protection và chạy quét đầy đủ. Có thể thêm quét ngoại tuyến (Microsoft Defender Offline scan) nếu nghi ngờ.
5. Kiểm tra tiện ích mở rộng trong trình duyệt, gỡ cái bạn không dùng.

Nếu phát hiện hoặc nghi ngờ nặng

1. Ngắt kết nối mạng của thiết bị.
2. Sao lưu ảnh, tài liệu quan trọng (không sao lưu ứng dụng nghi ngờ).
3. Gỡ ứng dụng lạ; nếu không gỡ được, hãy khôi phục cài đặt gốc.
4. Dùng thiết bị khác an toàn để đổi mật khẩu email, ngân hàng, mạng xã hội và bật xác thực hai lớp.
5. Liên hệ ngân hàng nếu có dấu hiệu giao dịch lạ.
6. Với trường hợp bị theo dõi nghiêm trọng, hãy trình báo cơ quan chức năng.

Phòng tránh cho người dùng Việt

• Không cài file .apk gửi qua Zalo, Messenger, Telegram, kể cả từ người quen (tài khoản có thể đã bị chiếm).
• Cảnh giác với “ứng dụng dịch vụ công”, “app hỗ trợ ngân hàng” mà người lạ yêu cầu cài; hãy tìm trong kho chính thức hoặc đến quầy giao dịch.
• Đặt mật khẩu khóa màn hình và không để người khác cầm máy mở khóa tùy ý.
• Kiểm tra định kỳ danh sách thiết bị đã đăng nhập Zalo, Facebook, Google.
• Xem lại cẩm nang 10 chiêu lừa đảo công nghệ để nhận ra kịch bản lừa cài app độc hại.